Drętwienie palców u rąk: kiedy objaw wymaga wizyty u lekarza

Zakres objawu zależy od tego, który nerw jest uciskany, na jakiej wysokości dochodzi do zaburzenia przewodnictwa i czy problem dotyczy jednej, czy obu kończyn.

Drętwienie palców u rąk i jego przyczyny neurologiczne wymagają innego postępowania niż przejściowe mrowienie po długotrwałym ucisku. Objaw nagły, jednostronny, połączony z osłabieniem siły mięśniowej lub zaburzeniami mowy jest wskazaniem do natychmiastowej pomocy medycznej. Objaw nawracający, nocny albo utrzymujący się regularnie przez ponad 2 tygodnie wymaga planowej diagnostyki.

Mechanizm drętwienia: dlaczego palce tracą czucie

Drętwienie, mrowienie i uczucie przechodzenia prądu należą do parestezji. Powstają wtedy, gdy przewodzenie impulsów w nerwie obwodowym, korzeniu nerwowym albo ośrodkowym układzie nerwowym zostaje zaburzone.

Mechanizm może obejmować:

• ucisk mechaniczny na nerw;
• obrzęk tkanek w kanale, przez który przebiega nerw;
• uszkodzenie osłonek mielinowych lub włókien nerwowych;
• ucisk korzenia nerwowego w odcinku szyjnym kręgosłupa;
• zaburzenia metaboliczne, w tym neuropatię związaną z cukrzycą;
• niedobór witaminy B12 i inne zaburzenia odżywienia układu nerwowego;
• choroby ośrodkowego układu nerwowego, w tym udar mózgu.

Sam opis drętwienia nie wystarcza do rozpoznania. Znaczenie ma topografia objawu. Nerwy obwodowe mają określony zakres czuciowy. Jeżeli drętwieją konkretne palce, można wstępnie ocenić, który nerw jest zaangażowany. Jeżeli zaburzenie czucia obejmuje całą rękę, przedramię, bark albo dodatkowo szyję, podejrzenie przesuwa się w stronę korzenia nerwowego lub procesu ośrodkowego.

Przejściowe mrowienie po spaniu na ręce zwykle ustępuje po zmianie pozycji i nie pozostawia ubytku siły. Inaczej należy oceniać objawy, które wracają w tych samych okolicznościach, budzą w nocy albo stopniowo ograniczają chwyt.

Lokalizacja drętwienia jest informacją diagnostyczną. Nie każdy palec wskazuje na ten sam nerw, a mały palec nie należy do obszaru unerwienia nerwu pośrodkowego.

Zespół cieśni nadgarstka a ucisk nerwu łokciowego

Najczęstszą miejscową przyczyną parestezji dłoni jest ucisk nerwu w anatomicznym kanale. W praktyce pacjenci najczęściej opisują dwa warianty: objawy w zakresie nerwu pośrodkowego oraz objawy w zakresie nerwu łokciowego.

Nerw pośrodkowy i zespół cieśni nadgarstka

Nerw pośrodkowy przebiega przez kanał nadgarstka. W zespole cieśni nadgarstka dochodzi do jego ucisku, zwykle w obrębie tego kanału. Objawy obejmują:

• kciuk;
• palec wskazujący;
• palec środkowy;
• promieniową połowę palca serdecznego.

W praktyce drętwienie może być odczuwane szerzej, ale typowy rozkład dotyczy pierwszych trzech palców i części palca czwartego. Mały palec nie jest unerwiany czuciowo przez nerw pośrodkowy. Jego drętwienie powinno kierować diagnostykę w inną stronę.

Mrowienie dłoni w nocy jest częstym objawem zespołu cieśni nadgarstka. W czasie snu nadgarstek może pozostawać w zgięciu, co zwiększa ciśnienie w kanale nadgarstka. Pacjent często budzi się z potrzebą potrząśnięcia dłonią albo zmiany jej ułożenia. W późniejszym stadium pojawia się spadek siły chwytu, trudność w utrzymaniu drobnych przedmiotów i osłabienie mięśni kłębu kciuka.

Nie oznacza to, że każde nocne drętwienie wymaga operacji. Leczenie zależy od nasilenia objawów, wyniku badania neurologicznego, czasu trwania dolegliwości i stopnia uszkodzenia nerwu. W przypadkach łagodnych rozważa się ograniczenie pozycji nasilających ucisk, stabilizację nadgarstka w pozycji neutralnej oraz leczenie przyczyny. Przy utrwalonym deficycie czuciowym lub ruchowym potrzebna jest ocena specjalistyczna.

Nerw łokciowy i palec mały

Nerw łokciowy odpowiada za czucie małego palca oraz łokciowej połowy palca serdecznego. Drętwienie IV i V palca wskazuje zazwyczaj na ucisk tego nerwu. Najczęstsze miejsca ucisku znajdują się w okolicy łokcia oraz nadgarstka.

Objawy nasilają się przy długotrwałym zgięciu łokcia. Dotyczy to między innymi spania ze zgiętą kończyną, opierania łokcia o twardą powierzchnię i utrzymywania go w jednej pozycji podczas pracy. W bardziej zaawansowanych przypadkach dochodzi do osłabienia mięśni ręki. Problemem staje się rozstawianie palców, precyzyjne ruchy i utrzymanie przedmiotów.

Zakres drętwienia pozwala ustalić kierunek diagnostyki, ale nie wskazuje jeszcze miejsca ucisku z pełną pewnością. Nerw łokciowy może być uciskany na różnych poziomach. Konieczne jest badanie siły mięśniowej, odruchów, czucia oraz przewodnictwa nerwowego.

Tabela nie zastępuje badania. Ten sam zakres drętwienia może mieć więcej niż jedną przyczynę, a objawy mogą się nakładać.

Drętwienie rąk a kręgosłup szyjny

Korzenie nerwowe wychodzące z odcinka szyjnego kręgosłupa odpowiadają za czucie i funkcję określonych obszarów kończyny górnej. Ucisk korzenia może powstać między innymi w przebiegu zmian zwyrodnieniowych, przepukliny krążka międzykręgowego lub zwężenia otworów międzykręgowych.

Drętwienie rąk a kręgosłup szyjny łączy przede wszystkim obecność objawów w szyi, barku lub ramieniu. Typowy jest ból promieniujący wzdłuż kończyny, nasilany ruchem szyi. Może wystąpić także osłabienie określonych grup mięśniowych i zmiana odruchów.

W przypadku ucisku nerwu obwodowego objawy zwykle mają bardziej ograniczony rozkład. Dotyczą konkretnej części dłoni i nasilają się przy obciążeniu kanału, na przykład w czasie zgięcia nadgarstka albo łokcia. Przy radikulopatii szyjnej dolegliwości mogą zaczynać się w szyi lub łopatce i schodzić w kierunku ręki.

Nie każdy ból szyi z drętwieniem oznacza konieczność pilnego rezonansu. Badanie obrazowe dobiera się do obrazu klinicznego i wyniku badania neurologicznego. Rezonans magnetyczny odcinka szyjnego może być potrzebny przy utrzymujących się objawach, niedoborze neurologicznym, podejrzeniu istotnego ucisku albo braku zgodności między objawami a badaniem obwodowego przewodnictwa nerwowego.

Co ma znaczenie w wywiadzie

Podczas konsultacji należy precyzyjnie opisać:

1. Które palce drętwieją i czy zakres objawu jest stały.

2. Czy problem dotyczy jednej ręki, czy obu.

3. Czy objawy pojawiają się w nocy.

4. Czy występuje ból szyi, barku lub przedramienia.

5. Czy zmniejszyła się siła chwytu.

6. Czy objaw pojawił się nagle, czy narastał stopniowo.

7. Czy występują zaburzenia mowy, widzenia, równowagi albo osłabienie nogi.

8. Czy pacjent choruje na cukrzycę, choroby tarczycy, niedokrwistość lub inne choroby przewlekłe.

9. Czy stosowane są leki mogące wpływać na układ nerwowy lub metabolizm.

10. Czy wcześniej doszło do urazu szyi, barku, łokcia albo nadgarstka.

Tak zebrane dane mają większą wartość diagnostyczną niż ogólne stwierdzenie, że ręka drętwieje.

Niedobory witamin a drętwienie kończyn

Niedobory witamin i zaburzenia metaboliczne mogą powodować neuropatię, ale nie należy automatycznie przypisywać każdej parestezji niedoborowi magnezu. W praktyce konieczne jest odróżnienie niedoboru potwierdzonego badaniem od popularnego, lecz nieswoistego wyjaśnienia objawów.

Niedobór witaminy B12 może prowadzić do zaburzeń neurologicznych. Objawy częściej mają charakter rozlany i symetryczny. Mogą obejmować obie ręce, stopy lub większe obszary kończyn. W neuropatii cukrzycowej typowy jest układ dystalny, często rozpoczynający się w stopach. Nie wyklucza to jednak współistnienia miejscowego ucisku nerwu w obrębie ręki.

W diagnostyce lekarz może zlecić badania laboratoryjne zależnie od wywiadu i badania fizykalnego. Ich zakres może obejmować między innymi morfologię krwi, stężenie witaminy B12, glikemię lub hemoglobinę glikowaną, parametry funkcji tarczycy, elektrolity i inne oznaczenia wskazane klinicznie.

Samodzielne przyjmowanie wysokich dawek suplementów nie jest metodą diagnostyczną. Może opóźnić rozpoznanie ucisku nerwu albo choroby ogólnoustrojowej. Suplement diety nie zastępuje leczenia przyczynowego i nie jest lekiem na zespół cieśni nadgarstka, radikulopatię ani udar.

Sygnały alarmowe: kiedy drętwienie wymaga pilnej pomocy

Największe znaczenie ma czas pojawienia się objawu i jego współwystępowanie z innymi zaburzeniami neurologicznymi.

Nagłe drętwienie jednej ręki albo jednej strony ciała wymaga pilnej oceny, szczególnie gdy pojawia się jednocześnie:

• opadanie kącika ust;
• zaburzenie mowy lub rozumienia;
• nagła utrata siły w ręce albo nodze;
• zaburzenie widzenia;
• utrata równowagi;
• silny, nietypowy ból głowy;
• nagłe splątanie lub zaburzenie świadomości.

Taki zestaw objawów może wskazywać na udar mózgu. W przypadku niedokrwiennego udaru mózgu w każdej minucie opóźnienia leczenia niszczeje około 1,9 miliona komórek nerwowych. Nie należy czekać na samoistne ustąpienie objawu ani prowadzić samochodu do szpitala. Potrzebna jest natychmiastowa pomoc medyczna.

Pilnej konsultacji wymaga również szybko narastające osłabienie ręki, utrata możliwości wykonywania precyzyjnych ruchów, zaburzenia chodu, objawy po urazie szyi oraz drętwienie połączone z problemem z oddawaniem moczu lub stolca. Taki obraz może wskazywać na poważniejszy proces neurologiczny i wymaga bezpośredniego badania.

Nie każde drętwienie ręki jest objawem udaru. Udar zwykle zaczyna się nagle i często obejmuje inne funkcje neurologiczne. Objawy rozwijające się przez tygodnie, zależne od pozycji nadgarstka lub łokcia, częściej wskazują na ucisk nerwu. Rozróżnienie wymaga jednak oceny klinicznej, a nie wyłącznie obserwacji w domu.

Kiedy wystarczy wizyta planowa

Planowa konsultacja neurologiczna jest wskazana, gdy drętwienie:

• utrzymuje się regularnie ponad 2 tygodnie;
• powtarza się bez wyraźnego czynnika mechanicznego;
• budzi pacjenta w nocy;
• obejmuje obie ręce;
• łączy się ze spadkiem siły chwytu;
• powoduje wypadanie przedmiotów z dłoni;
• stopniowo rozszerza się na przedramię lub ramię;
• występuje u osoby z cukrzycą albo inną chorobą zwiększającą ryzyko neuropatii.

Wizyta nie musi od razu oznaczać operacji ani rozbudowanej diagnostyki obrazowej. Jej celem jest ustalenie poziomu uszkodzenia: mózg, rdzeń kręgowy, korzeń nerwowy, nerw obwodowy czy proces metaboliczny.

Do czasu konsultacji warto zapisać okoliczności występowania objawu. Pomocne jest odnotowanie godziny, czasu trwania, pozycji ręki, zakresu palców i obecności bólu. Nie należy intensywnie uciskać ani rozciągać bolesnego obszaru. Nie powinno się także rozpoczynać leczenia na podstawie samego opisu w internecie.

Diagnostyka neurologiczna: od badania EMG po rezonans

Podstawą jest badanie lekarskie. Ocenia się czucie, siłę mięśniową, odruchy, zakres ruchu szyi, objawy ucisku nerwu i ewentualne zaniki mięśni. Dopiero na tej podstawie dobiera się dalsze badania.

EMG i ENG

EMG oraz ENG służą do oceny czynności nerwów i mięśni. Elektroneurografia mierzy przewodzenie impulsu w nerwach. Pozwala ocenić między innymi szybkość przewodzenia, opóźnienie i miejsce zaburzenia. Elektromiografia analizuje czynność elektryczną mięśni i może dostarczyć informacji o uszkodzeniu nerwu, korzenia lub samego mięśnia.

Badania czynnościowe pomagają odróżnić zespół cieśni nadgarstka od ucisku nerwu łokciowego i radikulopatii szyjnej. Ich wynik należy interpretować razem z objawami. Nie powinien być analizowany w oderwaniu od badania neurologicznego.

USG nerwów obwodowych

Ultrasonografia nerwów obwodowych może pokazać ich pogrubienie, obrzęk, zmianę przebiegu albo strukturę uciskającą nerw. Jest badaniem nieinwazyjnym. W odpowiednich sytuacjach uzupełnia badanie przewodnictwa nerwowego.

Rezonans magnetyczny kręgosłupa szyjnego

Rezonans magnetyczny jest przydatny przy podejrzeniu ucisku korzenia nerwowego lub zmian w obrębie rdzenia kręgowego. Nie powinien być wykonywany wyłącznie dlatego, że wystąpiło pojedyncze, krótkotrwałe mrowienie. Wynik obrazowy może wykazywać zmiany zwyrodnieniowe także u osób bez objawów. Znaczenie ma zgodność obrazu z badaniem klinicznym.

Diagnostyka laboratoryjna jest dobierana według prawdopodobnego mechanizmu. Przy objawach obustronnych i symetrycznych większe znaczenie mają przyczyny uogólnione. Przy objawach ograniczonych do określonych palców i nasilanych pozycją większe znaczenie ma ocena nerwu obwodowego.

Badanie nie ma potwierdzić dowolnej przyczyny drętwienia. Ma wskazać miejsce zaburzenia przewodnictwa i mechanizm, który można leczyć.

Co można zrobić przed konsultacją

Postępowanie domowe powinno ograniczać czynnik nasilający objawy, a nie zastępować diagnostyki. W przypadku podejrzenia ucisku w obrębie nadgarstka należy unikać długotrwałego zgięcia nadgarstka i powtarzalnych ruchów, które wywołują parestezję. Przy objawach w zakresie nerwu łokciowego należy ograniczyć opieranie łokcia i długie utrzymywanie go w zgięciu.

Pomocne bywa:

• utrzymywanie nadgarstka w pozycji neutralnej podczas snu;
• zmiana ustawienia klawiatury, myszy lub narzędzi pracy;
• robienie przerw przy pracy wymagającej powtarzalnych ruchów;
• unikanie opierania łokcia o twardą krawędź;
• obserwowanie, czy objaw dotyczy jednej, czy obu rąk;
• zapisanie czasu trwania i okoliczności każdego epizodu.

Nie należy ignorować osłabienia siły mięśniowej. Samo drętwienie może być pierwszym objawem ucisku, ale spadek siły wskazuje na większe znaczenie kliniczne procesu. Nie należy też stosować suplementów jako zamiennika oceny neurologicznej.

Wniosek

Najczęstsze neurologiczne przyczyny drętwienia palców u rąk to ucisk nerwu pośrodkowego w kanale nadgarstka, ucisk nerwu łokciowego oraz radikulopatia związana z odcinkiem szyjnym kręgosłupa. Rozkład objawu ma znaczenie: I–III palec i połowa IV sugerują nerw pośrodkowy, IV–V nerw łokciowy, a objawy z bólem szyi mogą wskazywać na korzeń nerwowy.

Nagłe drętwienie z osłabieniem, zaburzeniami mowy lub objawami po jednej stronie ciała wymaga natychmiastowej pomocy. Objaw nawracający, nocny, obustronny albo utrzymujący się ponad 2 tygodnie wymaga planowej konsultacji neurologicznej. Podstawą rozpoznania pozostaje badanie kliniczne, uzupełniane w razie potrzeby przez EMG/ENG, ultrasonografię nerwów, rezonans kręgosłupa szyjnego i badania laboratoryjne.